Charakterystyka dokumentu ICNIRP – ICNIRP Guidelines for Limitating Exposure to Time-Varying Electric. Magnetic and Electromagnetic Fields (100 kHz – 300 MHz), przedłożonego społeczności bioelektromagnetycznej do konsultacji społecznych w lipcu br. | Część I. Uwagi ogólne

Międzynarodowa Komisja Ochrony przed Promieniowaniem Niejonizującym ICNIRP (International Commission on Non-Ionising Radiation Protection) to zarejestrowana w Monachium organizacja non-profit z misją naukową. Światowa Organizacja Zdrowia oraz Międzynarodowa Organizacja Pracy uznają ICNIRP za pozarządową organizację, oficjalnie z nimi współpracującą. ICNIRP jest też konsultowany przez Komisję Europejską.

Historia ICNIRP  sięga 1973 roku, kiedy podczas III Międzynarodowego Kongresu  Międzynarodowego Towarzystwa Ochrony przed Promieniowaniem IRPA  (International Radiation Protection Association), pierwszy raz zorganizowana została sesja naukowa, poświęcona promieniowaniu niejonizującemu. W roku 1974 powołana została  przy IRPA Grupa Robocza ds. Promieniowania Niejonizującego, a w roku 1975 Grupa Badawcza ds. przeglądu obszaru promieniowania niejonizującego. Podczas IV Kongresu IRPA w 1977 roku powołano wspomnianą wyżej organizację INIRC, prekursorka ICNIRP, który  został powołany do istnienia w 1992 roku na 7-mym z kolei Kongresie IRPA w Montrealu.

Cele, jakie stawia sobie ICNIRP, to ochrona ludzi i środowiska przed ubocznymi efektami  promieniowania niejonizującego. W realizacji tych celów ICNIRP rozwija i propaguje oparte na naukowych podstawach wskazania co do ograniczania ekspozycji pola elektromagnetycznego. Eksperci z różnych krajów i różnych dyscyplin badawczych, takich jak biologia, epidemiologia, medycyna, fizyka czy chemia uczestniczą we wspólnych projektach badawczych w strukturze ICNIRP, przedstawiających ocenę ryzyka, związanego z promieniowaniem niejonizującym. Prowadzi to w efekcie do wygenerowania zespołu ograniczeń ekspozycji PEM. Eksperci ICNIRP opierają swoje wskazania na publikacjach naukowych z zakresu biologii i mechanizmów działania promieniowania, w pełnym zakresie częstotliwości. Wskazania ICNIRP  dostępne są w postaci Wytycznych, Przeglądów oraz Stanowisk, dostępnych w trybie on-line. ICNIRP organizuje też warsztaty, informujące o najnowszych osiągnięciach naukowych  i dające dogodność dyskusji i dialogu na temat ochrony przed promieniowaniem niejonizującym.

Stanowisko ICNIRP w sprawach bieżących

W niniejszym punkcie jako przykład tego, że ICNIRP śledzi i głęboko analizuje pojawiające się wyniki badań, przytoczone zostały uwagi ICNIRP na temat najnowszych wyników dwóch długoletnich programów badawczych. Na początku września br. opublikowane zostały uwagi na temat dwóch badań potencjalnej kancerogenności długotrwałej ekspozycji na pole elektromagnetyczne emitowane  przez telefony komórkowe: pierwsze, przeprowadzone przez amerykański program toksykologiczny (NTP 2018) i drugie, przeprowadzone przez włoski Institute Ramazzini  oraz zaprezentowane w 2018 roku. Studia te wzięte zostały do rozważań.

Przy okazji warto wspomnieć, ze oba badania  zostały omówione na portalu elektrofakty.pl:

http://ptze.pl/elektrofakty/?article=czy-telefony-komorkowe-sa-bezpieczne

http://ptze.pl/elektrofakty/?article=badania-ramazzini-institute-wykazuja-ze-promieniowanie-stacji-bazowych-nie-zwieksza-ryzyka-zachorowania-na-nerwiaka-oslonkowego-i-glejaka

Oba badania zawierają, jak podaje ICNIRP, sprzeczności i ograniczenia, które znacznie ograniczają użyteczność tych badań w  ustalaniu wytycznych organizacji.

Pomimo zaangażowania znacznych środków badawczych, w postaci dużej liczby obiektów badawczych, najlepszych praktyk laboratoryjnych oraz ekspozycji zwierząt przez całe ich życie, wyniki badań nie dostarczają świadectwa wskazującego na kancerogenność pola elektromagnetycznego o częstotliwościach radiowych. W badaniach amerykańskich zarejestrowano jako ich najbardziej znaczące odkrycie to, że nastąpił wzrost złośliwego nerwiaka serca u szczurzych samców. Nie jest to jednak zgodne z badaniami włoskimi, ani z zachorowalnością u szczurzych samic w badaniach amerykańskich, ani z wynikami u myszy obojga płci. Wniosek NTP nie jest też zgodny z wynikami innych badań, cytowanych w literaturze przedmiotu. W wyniku analizy obu programów badawczych ICNIRP stwierdził bardzo wyraźnie, że nie dostarczają one uzasadnienia, aby uznać je za niesprzeczną, odpowiedzialną i ogólną podstawę  do korekty wytycznych, dotyczących limitów pola elektromagnetycznego. Potrzebne są dalsze badania, które mogą dać uzasadnienie do zmiany stanowiska ICNIRP.

Najważniejsze dokumenty ICNIRP na temat ograniczeń pola elektromagnetycznego

Dla głębszego poznania aktywności ICNIRP podane zostały Wytyczne (Guidelines) i Stanowiska (Statements) w sprawach ograniczeń i dopuszczalności pola elektromagnetycznego. Jak widać dokumenty ICNIRP obejmują cale spektrum częstotliwościowe, od pola magneto- i elektrostatycznego, do pola elektromagnetycznego o częstotliwości 300 GHz.

  1. ICNIRP Guidelines on Limits of Exposure to Static Magnetic Fields

Published in: Health Physics 66(1):100‐106; 1994

  1. ICNIRP Statement on Health Issues Related to the Use of Hand‐Held Radiotelephones and Base Transmitters

Published in: Health Physics 70(4):383‐387; 1996

  1. ICNIRP Guidelines for Limiting Exposure to Time‐Varying Electric, Magnetic and Electromagnetic Fields (Up To 300 GHz)

Published in: Health Physics 74 (4):494‐522; 1998

  1. ICNIRP Guidelines on Limits of Exposure to Static Magnetic Fields

Published in: Health Physics 96(4):504‐514; 2009

  1. ICNIRP Statement on the “Guidelines for Limiting Exposure to Time‐Varying Electric, Magnetic, and Electromagnetic Fields (Up To 300 GHz)”

Published in: Health Physics 97(3):257‐258; 2009

  1. ICNIRP Guidelines for Limiting Exposure to Time‐Varying Electric and Magnetic Fields (1 Hz – 100 Khz)

Published in: Health Physics 99(6):818‐836; 2010

  1. ICNIRP Guidelines for Limiting Exposure to Electric Fields Induced by Movement of the Human Body in a Static Magnetic Field and by Time‐Varying Magnetic Fields Below 1 Hz

Published in: Health Physics 106(3):418‐425; 2014

  1. ICNIRP Statement on Diagnostic Devices Using Nonionizing Radiation: Existing Regulations and Potential Health Risks

Published in: Health Physics 112(3):305-321; 2017

Najważniejszymi dokumentami w aspekcie regulacji limitów pola elektromagnetycznego są dokumenty 3 i 6. Dokument 3 był i wciąż jest podstawą do przygotowania Rekomendacji Unii Eurepejskiej 1999/519/EC z dnia 12 czerwca 1999: Council Recommendation of 12 July 1999 on the limitation of exposure of the general public to electromagnetic fields (0 Hz to 300) GHz,  Official Journal of the European Communities L 199, 30/07/1999 pp. 0059 – 0070. Rekomendacja Rady Europejskiej oraz Wytyczne ICNIRP są podstawą limitów pola elektromagnetycznego w większości krajów europejskich i dużej liczby innych Państw.

Po dość długim czasie ICNIRP ogłosił dokument 6, dotyczący niskich częstotliwości, poniżej 100 kHz. Dla tego zakresu częstotliwości dokonana została rewizja wytycznych z 1998 roku. Przyniosła ona dość istotną zmianę unormowania, obowiązująca od 1998 roku. Wartość składowej magnetycznej 50 Hz  dla środowiska publicznego, wynosząca 0,1 mT została zmieniona na 0,2 mT, a dla środowiska pracy z 0,5 mT na 1 mT.  Zmiany w dokumencie ICNIRP zostały wprowadzone w nowelizowanej w 2013 roku dyrektywie dotyczącej środowiska pracy Directive 2013/35/EU of the European Parliament and of the Council of 26 June 2013 on the minimum health and safety requirements regarding the exposure of workers to the risks arising from physical agents (electromagnetic fields). W środowisku publicznym, ku zaskoczeniu piszącego te słowa, zmiany te nie zostały wprowadzone, zarówno w aspekcie dokumentu unijnego, jak i ustawodawstwa poszczególnych krajów.

Długo oczekiwany dokument ICNIRP, regulujący zakres częstotliwości od 100 kHz do 300 GHz został umieszczony w Internecie  w dniu 11 lipca 2018 roku i poddany trzymiesięcznym konsultacjom. Przedtem, dokument prezentowany był na licznych konferencjach lokalnych, a jego pierwsza oficjalna prezentacja odbyła się podczas konferencji BioEM na Słowenii w czerwcu 2018 roku. Sprawozdanie z tej konferencji znajduje się na stronie elektrofakty.pl:

http://ptze.pl/elektrofakty/?article=swiatowe-badania-w-dziedzinie-bioelektromagnetyzmu-wybrane-kierunki-badawcze-na-konferencji-bioem-2018

Uwagi ogólne do dokumentu z 11 lipca 2018

Dokument ma status opracowania wstępnego (draft), będącego w fazie konsultacji, i dlatego w tej części jego charakterystyki nie będą omawiane wartości wielkości limitowanych – mogą one ulec zmianie po przeprowadzonych konsultacjach. Wskazane zostaną nowe elementy, różniące ten dokument od Wytycznych z 1998 roku.

Autorzy we wstępie deklarują, że przedstawiony do konsultacji dokument oparty jest na najlepszej dostępnej wiedzy, zaznaczają jednak, że w przypadku pojawienia się nowych faktów naukowych, Wytyczne będą przeanalizowane i dopasowane do tychże faktów.

Podobnie jak w poprzednim, obecny dokument ICNIRP zostawia poza zakresem swoich działań, ocenę pola elektromagnetycznego stosowanego w procedurach medycznych i kosmetycznych. Pole elektromagnetyczne stosowane w medycynie i zabiegach kosmetycznych może znacznie przekraczać limity środowiskowe (publiczne) czy środowiska pracy, ponieważ jego wartość wynika w tych procedurach z potrzeby osiągnięcia zamierzonego efektu medycznego czy kosmetycznego.

Pomimo, że obydwa dokumenty wprowadzają górną granicę częstotliwości 300 GHz, to w obecnym opracowaniu, w związku z dynamicznym rozwojem systemów telekomunikacji mobilnej, wprowadzono nowy punkt demarkacyjny w zakresie rozpatrywanych częstotliwości, a mianowicie 6 GHz. Według autorów dokumentu, pole elektromagnetyczne o częstotliwości poniżej 6 GHz penetruje tkanki organizmu poniżej skóry (potrzebne jest uwzględnienie głębokości wnikania), zaś pole elektromagnetyczne o wyższych częstotliwościach absorbowane jest przez warstwę skórną, co sprawia, że wartość wnikania w głąb ciała (głębokość wnikania) staje się mniej ważna.  Przyjęta wartość osobliwa częstotliwości i przyjęte założenie o sposobie penetracji pola elektromagnetycznego do ciała człowieka mają istotne konsekwencje w jakościowym opisie absorpcji pola elektromagnetycznego. Obecna wielkość SAR (Specific Absorption Rate) jest stosowana w nowych wytycznych jedynie do oceny pola elektromagnetycznego poniżej 6 GHz. Absorpcja pola elektromagnetycznego o częstotliwości powyżej 6 GHz opisywana jest w dokumencie przez nowa wielkość Str (transmitted power density) i wyraża się w jednostkach W/m2 .

Inną nowością w aspekcie wielkości w obszarze ograniczeń podstawowych (basic restriction)  jest wprowadzenie wielkości SA (Specific Absorption), wyrażanej w jednostkach J/kg dla krótkich czasów ekspozycji. I podobnie jak w przypadku SAR, wprowadzona została nowa wielkość Htr (transmitted energy density), wyrażana w jednostkach J/m2 .

Trzeba dodać, że w dokumencie z 1998 roku również pojawia się częstotliwość demarkacyjna, ale wynosi ona 10 GHz i to co dzieje się poza tą granicą zostało podane w sposób bardzo oszczędny. Pośrednio świadczy to o tym, że autorzy Wytycznych z 1998 nie dostrzegali potrzeby głębszej analizy pola elektromagnetycznego o częstotliwości wyższej od 10 GHz.

Podobnie jest z czasem ekspozycji. Dokument z 1998 roku podawał uśredniony czas na poziomie 6 minut. Trudno powiedzieć w jaki sposób można uśredniać wyniki symulacji komputerowej, a praktycznie tylko w ten sposób można otrzymać wartość SAR, ale przedział czasowy 6 minut nie miał specjalnych konsekwencji w opracowanych wtedy limitach. Inaczej jest w Wytycznych 2018 – tutaj limity dla ekspozycji mniejszej od 6 minut są inne niż dla ekspozycji powyżej 6 minut (z wyjątkiem SAR dla całego ciała).

Wielkości powyższe są w dokumencie normalizowane, ale jak zaznaczone było na wstępie tego opracowania, ich analiza zostaje pozostawiona do czasu pojawienia się ostatecznego dokumentu.

W charakterze komentarza do tych nowości można zastanowić się nad przyjęciem owej „magicznej” częstotliwości 6 GHz. Być może wynika ona z założeń technicznych przyjętych przy projektowaniu sieci 5G, ale jeśli by tak było to powinno to być zaznaczone w dokumencie. Z fizycznego punku widzenia częstotliwość 6 GHz niczym się nie wyróżnia ze zbioru innych wartości.  Innym spostrzeżeniem, bardziej organizacyjnym, jest to, że możliwa będzie konfuzja dwóch wielkości SA oraz Sinc (incident plane wave power density).  Obie wielkości wyrażone są w tych samych jednostkach, a pochodzą z różnych zbiorów wielkości. SA jest wielkością z grupy „Basic Restriction”, a Sinc  grupy „Reference Levels”.

Podsumowanie

Przedstawione uwagi mają na celu przybliżenie czytelnikowi informacji na temat ICNIRP, skąd i jak powstawał oraz przykładów aktywności, zarówno tych najbardziej aktualnych, jak i tych z przeszłości. W opracowaniu uwzględniono również uwagi na temat różnić pomiędzy dokumentem obecnym a tym z 1998 roku, a także autorskie komentarze do wybranych problemów.

Po pojawieniu się ostatecznej wersji dokumentu przedstawiona zostanie część 2 charakterystyki dokumentu ICNIRP 2018, w której omówione zostaną proponowane przez ICNIRP wartości limitów.