Pole elektromagnetyczne i przyszłość telekomunikacji – raport z konferencji „Pole elektromagnetyczne i przyszłość telekomunikacji. Badania. Monitoring. Doświadczenia krajowe i zagraniczne”

Konferencje na temat pola elektromagnetycznego generowanego przez rozmaite źródła, ale przede wszystkim przez system telefonii komórkowej, w kontekście jego wpływu na organizmy żywe, zostały zapoczątkowane w 2016 roku i od tej pory rok rocznie odbywają się w grudniu. Tematem pierwszej konferencji były medyczne, biologiczne, techniczne i prawne aspekty wpływu pola elektromagnetycznego na środowisko. Z kolei drugiej, która odbyła się w 2017 roku, pole elektromagnetyczne i jego wpływ na środowisko tematyka konferencji pozostała ta sama. Jednym z zaproszonych był wówczas prof. Shoogo Ueno z Japonii, który zaprezentował w jaki sposób pole elektromagnetyczne współdziała z organizmem ludzkim, głównie w celach terapeutycznych.

Tegoroczna edycja połączyła pole elektromagnetyczne z przyszłością telekomunikacji. To, że telekomunikacja w jej wymiarze bezprzewodowym związana jest z polem elektromagnetycznym jest od prawie 150 lat oczywistością. Pożytki płynące z komunikacji bezprzewodowej, zarówno te w skali mikro (poszczególnych jednostek), jak i makro (całe społeczeństwa) są nie do przecenienia. Tematyka konferencji, nawiązująca do przyszłości, okazała się na tyle ciekawa, a miejscami intrygująca, że wzięło w niej udział niemal 200 osób. Uczestnikami byli zarówno pracownicy akademiccy, jak i praktycy z firm telekomunikacyjnych. Licznie stawili się również pracownicy administracji państwowej z obszaru technik informatycznych (Ministerstwo Cyfryzacji), medycyny (Ministerstwo Zdrowia), ochrony środowiska (inspektoraty ochrony środowiska różnych szczebli czy stacje sanitarno-epidemiologiczne).

Program konferencji przewidywał dwa referaty plenarne oraz trzy sesje robocze, z których każda zawierała od trzech do pięciu referatów. Szczegółowy program przedstawiał się następująco:

Sesja plenarna – Przewodniczący: Wojciech Hałka

  • prof. dr hab. inż. Andrzej Krawczyk, Polskie Towarzystwo Zastosowań Elektromagnetyzmu
    Co to jest pole elektromagnetyczne?
  • dr Jack Rowley, GSMA
    Związek pomiędzy dopuszczalnymi wartościami PEM a możliwościami wdrażania sieci 5G

Sesja 1 – Przewodniczący: prof. Andrzej Krawczyk

Przegląd światowych i krajowych działań w zakresie PEM i ich oddziaływania na ludzki organizm oraz na budowę sieci 5G

  • Zenon Sienkiewicz, ICNIRP
    Zweryfikowane wytyczne ICNIRP dotyczące ekspozycji na radiowe pola elektromagnetyczne
  • Jarosław Ponder, ITU
    Wpływ bardziej rygorystycznych limitów PEM niż w wytycznych ICNIRP lub IEEE na wdrożenie sieci 4G i 5
  • prof. med. Aleksander Sieroń, dr hab. med. Karolina Sieroń, Śląski Uniwersytet Medyczny, prof. Andrzej Krawczyk, PTZE
    Telefonia komórkowa a fakty i mity medyczne
  • prof. dr hab. Eugeniusz Rokita, dr hab. Grzegorz Tatoń, Collegium Medicum Uniwersytet Jagieloński
    Obiektywizacja oceny wpływu pola elektromagnetycznego na organizm ludzki

Sesja 2 – Przewodniczący: Wojciech Hałka

Metody monitoringu PEM

  • dr Jack Rowley, GSMA
    Nauki wynikające z międzynarodowego monitoringu radiowych pól elektromagnetycznych i oczekiwania dla sieci 5G
  • Katarzyna Moskalik, GIOŚ DMOiPSŚ
    Krajowy systemu monitoringu pól elektromagnetycznych realizowany w ramach Państwowego Monitoringu Środowiska
  • Aleksandar Borić, RATEL (Serbia)
    Pomiary i monitoring radiowych pól elektromagnetycznych w Serbii
  • Balázs Gyulai, National Media and Infocommunication Authority (Węgry)
    Doświadczenia i plan rozwoju 10-letniego system monitoringu radiowych pól elektromagnetycznych na Węgrzech
  • prof. Paweł Bieńkowski, Politechnika Wrocławska
    Pole elektromagnetyczne w środowisku – efektywne metody monitorowania emisji pola elektromagnetycznego w otoczeniu stacji bazowych

Sesja 3 – Przewodniczący: prof. Andrzej Krawczyk

Przegląd dobrych praktyk w zakresie pomiarów PEM

  • dr Fryderyk Lewicki, ITU
    Prace dotyczące PEM w ITU-T SG5
  • Rafał Pawlak, Instytut Łączności – Państwowy Instytut Badawczy
    System SI2PEM
  • dr Piotr Toczyski, Akademia Pedagogiki Specjalnej, dr Anna Gumkowska, Collegium Civitas
    5G a język uprzedzeń: elektrosmog, kontrola umysłu, broń elektromagnetyczna itp. – jak prowadzić rzetelną debatę społeczną wokół tematów, które nas różnią

Konferencję otworzył dr inż. Jerzy Żurek, dyrektor Instytutu Łączności, po nim przemówienia okolicznościowe wygłosili: Minister Cyfryzacji Marek Zagórski oraz podsekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia Jerzy Cieszyński. Wszyscy podkreślali ważność poruszanej tematyki, szczególnie w kontekście nadchodzącej rewolucji w systemie łączności bezprzewodowej, czyli wprowadzenie w nieodległej przyszłości technologii piątej generacji.

Omówienie sesji referatowych

Sesja plenarna rozpoczęła się prezentacją pola elektromagnetycznego jako zjawiska fizycznego, istniejącego we Wszechświecie od chwili jego powstania, a od prawie dwustu lat wytwarzanego w sposób świadomy i również w sposób świadomy identyfikowanego poprzez pomiar, ale też jego ujawnianie się w innych formach fizycznych, takich jak ciepło, dźwięk, czy ruch. Pole elektromagnetyczne stanowi narzędzie do wspomnianej wyżej zamiany energii z jej jednej formy w inną. Referat pt. „Czym jest pole elektryczne” wskazywał na pole elektromagnetyczne jako czynnik rozwoju cywilizacyjnego. Drugi referat, zaprezentowany przez dr Jack Rawleya z Australii (GSMA – Groupe Spécial Mobile Association) dotykał  istotnego dzisiaj wyzwania, jakim jest odpowiedź na pytanie, w jakim zakresie pole elektromagnetyczne, będąc uznanym w pierwszym referacie czynnikiem rozwoju cywilizacyjnego, może być odbierane negatywnie, a przez to stanowić zagrożenie tego rozwoju. Odpowiedzią na to pytanie są normy i regulacje dotyczące pola elektromagnetycznego, opracowywane przez międzynarodowe instytucje i komisje. Dr Rawley przedstawił sytuacje, w których zbyt rygorystyczne regulacje prawne mogą wstrzymywać rozwój cywilizacyjny, którego sztandarem przewodnim w komunikacji bezprzewodowej jest technologia 5G.

Pierwsza sesja robocza w sposób wyraźny skupiła się na problematyce zarysowanej przez dr Rawley’a. Rozpoczęła się od przedstawienia przez dr Zenona Sienkiewicza z Wielkiej Brytanii propozycji regulacyjnych w zakresie pola elektromagnetycznego opracowanych przez ICNIRP (International Commission for Non-Ionizing Radiation Protection). W lipcu tego roku ICNIRP zaprezentował projekt nowej regulacji w zastępstwie tej, zaproponowanej 20 lat temu. Nowa regulacja wnosi kilka zmian, ale w zakresie podstawowych ograniczeń zmiany te są nieistotne. Kolejny referat wygłosił dr Jarosław Ponder, przedstawiciel ITU (International Telecommunication Union). Pokazał w jaki sposób rygorystyczne przepisy mogą wpływać na rozwój cywilizacyjny w telekomunikacji, czyli na rozwój sieci 4G i 5G. Referent wskazał na duże zagrożenie we wprowadzaniu technologii 5G przy restrykcyjnych przepisach, jakie obowiązują w nielicznych krajach, m.in. w Polsce.

Prof. med. Aleksander Sieroń z kolei w sposób niezwykle atrakcyjny związał rozwój nowych technologii z obawami społecznymi co do ich skutków zdrowotnych – przedstawił to w postaci faktów i mitów. W obszarze technologii telekomunikacyjnych takie obawy wiążą się z polem elektromagnetycznym emitowanym przez system telefonii komórkowej. Racjonalne odróżnianie faktów od mitów zmniejsza obawy (ograniczenie mitów), ale też zwiększa przestrzeń badawczą (uwypuklenie faktów). Ostatni referat w tej sesji, przedstawiony przez prof. dr hab. Zbigniewa Rokitę poświęcony był prezentacji programu badawczego, podejmowanego właśnie w Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Referent przedstawił wstępne wyniki uzyskane w tym programie.

Druga sesja poświęcona została problematyce monitorowania i pomiarów pola elektromagnetycznego. Dr Rawley przedstawił wyniki pomiarów wykonywanych w systemie telefonii komórkowej, wskazując różne techniki pomiarowe. Potwierdził jednocześnie, że system łączności bezprzewodowej charakteryzuje się niską emisyjnością pola elektromagnetycznego – dotyczy to również sieci 5G. Przedstawicielka Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska, pani Katarzyna Moskalik, zaprezentowała organizację monitoringu na terenie Polski, który od 2001 roku realizowany jest przez różne instytucje badawcze. Wyniki wieloletniego monitorowania pola elektromagnetycznego w zakresie od 3 MHz do 3 GHz wskazują na to, że emisyjność urządzeń generujących pole elektromagnetyczne w takim zakresie częstotliwości jest niska i tylko w niewielu przypadkach zbliża się do polskiego limitu. Dr Aleksandar Borić, przedstawiciel agencji RATEL (Serbia), zaprezentował działanie monitoringu w Serbii oraz wyniki pomiarów wykonanych w jego ramach. Przepisy serbskie w zakresie częstotliwości od 2 do 300 GHz przyjmują wartość 24,4 V/m. Wyniki pomiarów nie wskazują na przekroczenia tej wartości. Dr Balázs Gyulai, przedstawiciel National Media and Infocommunication Authority (Węgry) zaprezentował wyniki 10-letniego monitoringu prowadzonego na Węgrzech. Podobnie jak w przypadku Serbii wyniki nie zawierały wartości przekraczającej normy węgierskie, oparte o Wytyczne ICNIRP i Rekomendacje UE.

Ciekawy sposób monitorowania pola elektromagnetycznego przedstawił prof. Paweł Bieńkowski z Politechniki Wrocławskiej. Jeden aspekt tej nowości to prowadzenie monitoringu mobilnego. Drugim elementem jest szybkie uzyskiwanie wartości natężenia składowej elektrycznej, bez dokonywania szczegółowych analiz pomiarowych. Taka szybka, na wpół analityczna metoda uzyskiwania informacji o polu elektromagnetycznym emitowanym przez antenę stacji bazowej telefonii komórkowej może być niezmiernie przydatna właśnie w procesie monitorowania.

W trzeciej grupie referatów dr Franciszek Lewicki z ITU przedstawił aktywność tej organizacji w wydawaniu zaleceń i informacji, dotyczących pola elektromagnetycznego. ITU jest bardzo aktywnym uczestnikiem dyskusji na temat pola elektromagnetycznego, wydając wiele publikacji o charakterze instruktażowym. Z kolei pan Rafał Pawlak z Instytutu Łączności przedstawił referat na temat nowego systemu monitorowania pola elektromagnetycznego w Polsce, opracowywanego w Instytucie Łączności. Oczekiwania związane z opracowywanym systemem monitorowania są duże – ma on powiązać wartości pola elektromagnetycznego z mapą geodezyjną i będzie podstawą do ocen środowiskowych.

Dr Anna Gumowska, reprezentująca Collegium Civitas, przedstawiła w bardzo przejrzysty sposób wyniki studiów medialnych na temat pola elektromagnetycznego, a szczególnie wprowadzania nowych technologii, np. 5G. Wskazała na potrzebę analizowania systemu metafor dyskwalifikujących pole elektromagnetyczne poprzez wykazywanie metaforyczne jego szkodliwości. Wniosek płynący z tej jakże ciekawej prezentacji to fakt, jak bardzo potrzebny jest dialog ze środowiskami występującymi przeciwko obecności pola elektromagnetycznemu w naszym otoczeniu.

Dyskusja i podsumowanie

Po każdej sesji referatowej odbywały się dyskusje panelowe, podczas których uczestnicy konferencji zadawali pytania autorom referatów z danej sesji. Dyskusja panelowa po ostatniej sesji dopuszczała pytania do wszystkich referentów i stanowiła swoiste podsumowanie konferencji. Podnoszone przez uczestników konferencji kwestie można podzielić z grubsza na trzy grupy: merytoryczne, techniczne i organizacyjne. W pierwszej grupie pytania padały głównie do przedstawicieli GSMA i ICNIRP, i dotyczyły uregulowań w propozycji wytycznych przygotowanych przez ICNIRP. Zarówno dr Rawley jak i dr Sienkiewicz podkreślali, że przyjęte wartości normatywne są wynikiem olbrzymiej pracy badawczej w prześledzeniu literatury przedmiotu, a dr Sienkiewicz podkreślił z całą mocą, że autorzy regulacji w swoich studiach brali też pod uwagę oddziaływania nietermiczne, ale nie dało to żadnych podstaw do uznania tych oddziaływań za szkodliwe przy intensywności pola elektromagnetycznego mniejszej od tej, która została przyjęta przed zastosowaniem współczynnika bezpieczeństwa.

Grupa pytań technicznych nakierowana była głównie na dociekania szczegółowe w obszarze metod pomiarowych. Referenci skutecznie wyjaśniali różnorakie problemy z zakresu technik mierniczych.

Pytania organizacyjne dotykały bardzo istotnego problemu, a mianowicie organizacji systemów monitorowania, gromadzenia danych z niego uzyskanych czy aktów prawnych związanych z monitorowaniem. W tej grupie gros pytań kierowanych było do gości z Serbii i Węgier, którzy opisywali jak są zorganizowane systemy monitorowania w ich krajach. Nie zabrakło też pytań do dr Moskalik z GIOŚ oraz do Rafała Pawlaka z IŁ, jako przedstawiciela instytucji, która tworzy w Polsce centralny system monitoringu. Poruszono też sprawę pochodzenia polskich norm oraz uzasadnienia ich restrykcyjności.

Zupełnie oddzielną grupą pytań były pytania kierowane do dr Anny Gumowskiej. Z jej wystąpienia i z pytań, które zadali jej uczestnicy konferencji wynika, że do rangi najważniejszego problemu urasta komunikacja społeczna. Innymi słowy, w jaki sposób budować w społeczeństwie przekonanie, że obawy dotyczące pola elektromagnetycznego są niesłuszne. Jest to zadanie trudne i dlatego należy oprzeć się na fachowcach z tej dziedziny, a więc na psychologach społecznych i medioznawcach.

Wygłoszone podczas konferencji referaty oraz panele dyskusyjne można podsumować w kilku punktach:

  1. Badania pola elektromagnetycznego pochodzącego od anten stacji bazowych (downlink), wykonywane w różnych miejscach i przez różne grupy badawcze nie wykazały, aby gdziekolwiek przekroczone zostały ograniczenia emisyjne, nawet te najostrzejsze, czyli biorąc najbliższe sąsiedztwo, normy polskie, rosyjskie i bułgarskie.
  2. Wiele głosów, szczególnie z GSMA i ICNIRP, wskazywało na konieczność liberalizacji tych najbardziej restrykcyjnych norm dla potrzeb wprowadzania technologii 5G.
  3. System telefonii komórkowej, jak i inni emiterzy pola elektromagnetycznego, powinien być nadzorowany przez służby państwowe poprzez ciągły monitoring – wyniki monitorowania powinny być publicznie dostępne, najlepiej w postaci przystępnej aplikacji.
  4. Należy wypracować metody komunikacji społecznej, które zmniejszą poziom negatywnego nastawienia części społeczeństwa do pola elektromagnetycznego – należy do grup oponenckich podchodzić z dużą wrażliwością, a w przekonywaniu stosować łagodne, ale bardzo kompetentne argumenty.

III Międzynarodowa Konferencja „Pole elektromagnetyczne i przyszłość telekomunikacji. Badania. Monitoring. Doświadczenia krajowe i zagraniczne” zrealizowała, jak się wydaje, cele jakie postawili sobie jej organizatorzy. W sposób naukowy przedstawia trudne problemy styku pola elektromagnetycznego z organizmem żywym i zapewne będzie kontynuowana w kolejnych latach.