Raport z grudniowej konferencji Instytutu Łączności – Pole Elektromagnetyczne i jego wpływ na środowisko

Problematyka oddziaływania pola elektromagnetycznego na bio- i technosferę stanowi przedmiot licznych prac badawczych oraz jest bardzo szeroko omawiana w mediach.  Śledząc publikacje na ten temat, łatwo zauważyć doniesienia mające mało wspólnego z nauką, a czasami nawet z elementarną wiedzą. W celu przeciwdziałania temu chaosowi informacyjnemu Instytut Łączności z pomocą Ministerstwa Cyfryzacji i Polskiego Towarzystwa Zastosowań Elektromagnetyzmu zorganizował już po raz drugi spotkanie naukowe (pierwsze takie wydarzenie odbyło się 15 grudnia 2016 r.), którego celem było przedstawienie wyników badań, prowadzonych w polskich i światowych ośrodkach naukowych.

Jednocześnie organizatorzy wymagali od referentów, aby złożone problemy naukowe były prezentowane w formie dostępnej dla osób nie będących specjalistami. Miało to na celu poszerzenie kręgu odbiorców konferencji o osoby, które chciałyby zaczerpnąć wiedzy na temat pola elektromagnetycznego i jego wpływu na środowisko biologiczne.

Konferencja zgromadziła około 150 osób, reprezentujących środowisko akademickie (uniwersytety i instytuty badawcze), środowisko techniczno-administracyjne (pracownicy instytucji telekomunikacyjnych, służb państwowych), a także osoby zainteresowane rzetelną informacją o wpływie pola elektromagnetycznego na człowieka czy aktualnym stanem środowiska w kontekście istniejącego wszędzie pola elektromagnetycznego.

Otwarcia konferencji dokonali urzędująca wówczas Minister Cyfryzacji Anna Streżyńska oraz dyrektor Instytutu Łączności dr inż. Jerzy Żurek.

Prezentacje konferencyjne podzielone zostały na trzy grupy tematyczne:

  • Biologiczne, fizyczne i medyczne podstawy bioelektromagnetyzmu
  • Pomiary pola elektromagnetycznego i polityka normatywna
  • Telekomunikacja przyszłości – nadzieje i niepokoje

Aspekty biologiczne i fizyczne oddziaływań bioelektromagnetycznych

W pierwszym obszarze tematycznym prof. Shoogo Ueno, emerytowany profesor Uniwersytetu Tokijskiego wygłosił referat Aspekty biologiczne i fizyczne oddziaływań bioelektromagnetycznych. Zaprezentował w nim wyniki badań, prowadzonych zarówno przez samego prelegenta, jak i zaczerpnięte z innych źródeł, pokazujące w jaki sposób pole elektromagnetyczne może być wykorzystane we współczesnej medycynie. Prof. Ueno zaprezentował metodę przezczaszkowej stymulacji mózgu za pomocą pola elektromagnetycznego, która jest jednym z ważniejszych narzędzi w diagnozowaniu i terapii chorób neurologicznych. Jako ciekawostkę przedstawił również odkryty przez siebie „efekt mojżeszowy”, który polega na rozszczepieniu strumienia wody pod wpływem silnego (do 8 T) pola magnetostatycznego.

Zjawisko magnetophosphenów i jego wpływ  na politykę normatywną

W kolejnym referacie Zjawisko magnetophosphenów i jego wpływ  na politykę normatywną miałem okazję przedstawić efekty badań dotyczących oddziaływania pola elektromagnetycznego na oczy. Zjawisko to polega na efektach świetlnych, w tym rozbłyskach, występujących w oku po ekspozycji głowy osoby badanej na działanie pola elektromagnetycznego niskiej częstotliwości. Zostało ono odkryte ponad sto lat temu i przez wiele lat występujące jako ciekawostka fizyczno-biologiczne, nabrało współcześnie dużej wagi, stając się podstawą tworzenia norm dla ograniczeń pola elektromagnetycznego w środowisku.

Zastosowanie PEM w medycynie

W trzecim referacie Zastosowanie PEM w medycynie, prof. Karolina Sieroń ze Śląskiego Uniwersytetu Medycznego przedstawiła kliniczne zastosowania pola elektromagnetycznego w medycynie, pokazując wyniki uzyskane w leczeniu poszczególnych chorób. Było to praktyczne uzupełnienie referatu prof. Ueno.

Referaty prezentowane w sesji medycznej pokazały „inną twarz” pola elektromagnetycznego, często pomijaną w przekazach medialnych, w których zauważa się jedynie problem oddziaływania pola elektromagnetycznego na środowisko, a nie poświęca większej uwagi jego pozytywnemu wykorzystaniu w medycynie.

Ocena ekspozycji pola elektromagnetycznego w Europie

Drugą grupę tematyczną, dotyczącą norm i problemów związanych z polityką normatywną, rozpoczął drugi zagraniczny gość konferencji, dr Peter Gajsek z Instytutu Promieniowania Niejonizującego w Lublanie. Prelegent w swoim referacie Ocena ekspozycji pola elektromagnetycznego w Europie przedstawił osiągnięcia (zarówno własne jak i innych badaczy) w dziedzinie budowy systemu monitorowania pola elektromagnetycznego w środowisku i publikacji wyników tych pomiarów. Opracowanie takiego systemu pozwala na merytoryczny dialog władzy administracyjnej oraz emitentów pola elektromagnetycznego z tymi grupami społecznymi, które w sposób aktywny artykułują swoje obawy związane z różnego rodzaju instalacjami elektromagnetycznymi. Ponadto, obserwowanie „mapy elektromagnetycznej” danego obszaru pozwala prowadzić analizę statystyczną w populacji wystawionej na działanie pola elektromagnetycznego. Dr Gajsek przedstawił kilka takich analiz, przyjętych z ogromnym zainteresowaniem przez słuchających.

Normy i standardy w obszarze pola elektromagnetycznego oraz polityka społeczna w krajach UE

W drugim referacie Normy i standardy w obszarze pola elektromagnetycznego oraz polityka społeczna w krajach UE, Aleksander Dackiewicz, były wieloletni pracownik instytucji telekomunikacyjnej, a także aktywny członek Polskiego Towarzystwa  Zastosowań Elektromagnetyzmu, przedstawił analizę porównawczą norm obowiązujących w różnych krajach na świecie. Wynika z niej, że pole elektromagnetyczne ograniczane jest w różny sposób w poszczególnych krajach czy grupach państw, chociaż zdecydowana większość stosuje się do zaleceń międzynarodowych organizacji normatywnych (np. ICNIRP). Różnice w podejściu do przyjmowanych norm mają w pewnej mierze charakter historyczno-polityczny, co w efekcie wskazuje na to, że nie mają one charakteru zamkniętego i nie stanowią żadnego dogmatu.

Pomiary pola elektromagnetycznego w otoczeniu stacji bazowych telefonii komórkowej

W trzecim referacie Pomiary pola  elektromagnetycznego w otoczeniu stacji bazowych telefonii komórkowej – wyniki, doświadczenia, wnioski, dr Rafał Pawlak z Instytutu Łączności przedstawił wyniki pomiarów pola elektromagnetycznego emitowanego przez stacje bazowe, wykonanych w latach 2016-2017 przez Instytut Łączności. Praca wykonana przez zespól z Instytutu Łączności wpisuje się w nurt budowy systemów monitorowania pokazanych przez dr Gajska. Prezentowane wyniki pomiarów miały na celu wskazanie czy i w jakich sytuacjach, występuje przekroczenie polskiej normy środowiskowej dla wysokich częstotliwości, czyli 7 V/m. Dr Pawlak wskazał nieliczne miejsca w Polsce, w których norma środowiskowa została przekroczona, jednak w dyskusji ustalono, że uzyskane w ten sposób wyniki stanowiły statystyczne przeliczenie dokonanych pomiarów, z uwzględnieniem niepewności pomiarów zwiększającej otrzymane wartości dla teoretycznych warunków ekstremalnej emisji, praktycznie nie występującej w warunkach rzeczywistej pracy stacji.

W drugiej grupie tematycznej wskazano na potrzebę poprawnego monitorowania pola elektromagnetycznego w środowisku, szczególnie w sytuacji, kiedy przepisy normatywne tak bardzo różnią się w zależności od kraju, w którym zostały przyjęte.

Anteny tekstroniczne – czy istnieje zagrożenie?

Trzecią grupę tematyczną rozpoczął referat  mgr. inż. Marka Lipskiego pt. Anteny tekstroniczne – czy istnieje zagrożenie? Anteny te, implantowane w ubiór człowieka, ze względu na bezpośredni kontakt z ciałem, mogą być podejrzewane o niekorzystny wpływ na funkcje fizjologiczne organizmu. Należy jednak wiedzieć, że wykorzystanie odzieży inteligentnej do tej pory ogranicza się do sensorów, czyli bardziej odbiorników niż nadajników. Brakuje eksperymentów z antenami tekstylnymi i wiedza na temat ich oddziaływania jest praktycznie znikoma. Tym niemniej, prelegent przedstawił swoje przemyślenia na ten temat, szczególnie w odniesieniu do przyszłych systemów 5G.

Ekspozycja od urządzeń 5G Internetu Rzeczy

Rozwiązaniom 5G oraz IoT (Internet Rzeczy) poświęcony był kolejny referat Ekspozycja od urządzeń 5G Internetu Rzeczy wygłoszony przez dr. inż. Łukasza Januszkiewicza z Politechniki Łódzkiej. Podobnie jak omawiamy wcześniej, dotyka problemów, które dopiero się pojawią, lecz pewne badania muszą być wykonywane z wyprzedzeniem. W przypadku systemu 5G prelegent przedstawił wyniki symulacji komputerowej rozkładu pola elektromagnetycznego w tkance ludzkiej, eksponowanej na telefon komórkowy dla częstotliwości z zakresu 5G (26 GHz). Wyniki, które otrzymał wskazują w pewnej mierze na konieczność zmiany polskich przepisów – tak ostre normy nie pozwolą na wprowadzenie systemów piątej generacji oraz szeroko zakrojonego Internetu Rzeczy.

Metody i wyposażenie do pomiarów pola elektromagnetycznego powyżej 60 GHz

O tym, w jaki sposób wykonywać pomiary pola elektromagnetycznego dla częstotliwości powyżej 60 GHz mówił w swoim referacie Metody i wyposażenie do pomiarów pola elektromagnetycznego powyżej 60 GHz prof. Paweł Bieńkowski z Politechniki Wrocławskiej. Prelegent przedstawił trudności metrologiczne (niepewności pomiarowe) oraz możliwości pomiarowe i metodykę pomiarów pola elektromagnetycznego w zakresie mikrofalowym przy obecności składowych z niższych pasm częstotliwości.

W trzeciej grupie tematycznej wskazano na technologie przyszłości, które wymagają ponownych badań, biorących pod uwagę specyfikę tych technologii (częstotliwość i rozmieszczenie).

Dyskusja panelowa

Końcowym elementem konferencji była sesja panelowa, w której panelistami byli obecni na sali członkowie Komitetu Naukowego. Bardzo cieszę się, że to mi w udziale przypadło prowadzenie tej debaty, ale także merytoryczne podsumowanie konferencji. W jego ramach pozwoliłem sobie wyrazić opinię, że tego typu spotkania mają istotną wartość, ponieważ pozwalają  na odejście od rozmów na płaszczyźnie emocji oraz przejść do dyskusji na poziomie argumentów racjonalnych, popartych wieloletnimi badaniami naukowymi. Referaty i przemówienia, będące na wysokim poziomie naukowym pozwoliły każdemu z uczestników konferencji powiększyć wiedzę na temat oddziaływania  pola elektromagnetycznego na środowisko.

W swojej wypowiedzi, Dr Jerzy Żurek również uznał konferencję za przedsięwzięcie niezwykle udane i tworzące miejsce dyskusji ze środowiskami nastawionymi negatywnie do pola elektromagnetycznego. Uznając ważność przeprowadzonej konferencji, dr Żurek zaproponował aby w przyszłych edycjach rozważyć jej przedłużenie do dwóch, a może trzech dni.

Mapa „elektromagnetyczna” w Słowenii

Dr Gajsek zapytany przez prowadzącego sesję, czy opublikowanie w Słowenii jej mapy „elektromagnetycznej” uspokoiło nastroje mieszkańców (nie wskazano ani jednego miejsca, w którym norma słoweńska byłaby przekroczona), odpowiedział, że po części tak się stało, ale powstały nowe niepokoje związane z brakiem akceptacji wysokości norm. Dr Gajsek dodał, że Polska musi się spieszyć z wprowadzeniem efektywnego systemu edukacyjnego w tej dziedzinie, albowiem wprowadzenie nowoczesnych technologii spowoduje na pewno przekroczenie wyjątkowo ostrych polskich normatywów. W opinii dr. Gajska ustalanie wartości normatywnych związane jest ściśle z poszukiwaniem równowagi pomiędzy kosztami inwestycji, a przyjętą wartością ryzyka: mniejsza generuje większe koszty.

Z kolei, prof. Ueno odpowiadał na pytanie o to, czy podczas swoich wieloletnich badań napotkał sytuacje, w której pole elektromagnetyczne powodowałby negatywne skutki w organizmie. Odpowiedź prof. Ueno była zdecydowana: nie! W rozwinięciu przytaczał, oprócz wyników własnych badań, również doświadczenie wyniesione z prac w rządowej komisji ds. pola elektromagnetycznego. One także nie dały podstaw do pozytywnej odpowiedzi na zadane mu pytanie. Prof. Ueno zasugerował polskim badaczom większy udział w pracach komisji i organizacji międzynarodowych zajmujących się zagadnieniami pola elektromagnetycznego, takich jak WHO, IARC czy ICNIRP.

Pole elektromagnetyczne w przestrzeni publicznej

Po tych wypowiedziach przewodniczący sesji panelowej zaprosił do zadawania pytań z sali. Dyskusję rozpoczął Mariusz Busiło z Polskiej Izby Informatyki i Telekomunikacji, prosząc o wyjaśnienie ciekawej zależności, a mianowicie zmniejszania się ogólnego poziomu pola elektromagnetycznego w przestrzeni publicznej wraz z liberalizacją norm. W dyskusji, w której udział wzięli mgr inż. Tomasz Muda, mgr inż. Aleksander Dackiewicz oraz mgr inż. Marek Lipski, wykazano, że taka relacja może zachodzić, bowiem wyższe wartości dopuszczalne powodują, iż anteny bazowe mogą być bliżej użytkownika, co sprawia, że terminale osobiste (telefony komórkowe) pracują z mniejszą mocą, w związku z czym ogólny poziom pola elektromagnetycznego w miejscach przebywania ludzi jest niższy.

Podsumowując dyskusję, dr inż. Jerzy Żurek zaproponował zorganizowanie projektu badawczego, w którym opracowana zostanie procedura optymalizująca rozmieszczenie anten badawczych pod kątem generacji pola elektromagnetycznego o minimalnej wartości gęstości mocy w przestrzeni publicznej. Uczestniczący w konferencji przedstawiciele strony społecznej wskazali na potrzebę większego zainteresowania organizatorów problemami ściśle medycznymi, związanymi z oddziaływaniem pola elektromagnetycznego, a co za tym idzie, większym udziałem środowiska lekarskiego. Organizatorzy przyjęli tę sugestię, zwracając jednocześnie uwagę na fakt pojawienia się również w obecnej edycji wątku ściśle medycznego, któremu poświęcona była cała pierwsza część konferencji.

Zapis video konferencji dostępny jest pod adresem:

https://pem.itl.waw.pl/konferencje/konferencja-pole-elektromagnetyczne-i-jego-wplyw-na-srodowisko/